SYMBOLE I WIZJE

FRANCISCO GOYA, GIAMBATTISTA PIRANESI

Wystawa, licząca 350 prac, prezentuje dwóch doskonałych warsztatowo artystów, którzy przy pomocy akwatinty i akwaforty wyczarowali dwie odmienne wizje świata: romantyczną i groteskową. Twórczość mistrza hiszpańskiego zaprezentowana będzie w trzech cyklach tematycznych, niezwykle znaczących w jego życiu artystycznym, cyklach graficznych: Kaprysy, Przystawia (Szaleństwa), Okrucieństwa wojny. Prace Giambattisty Piranesi'ego obejrzymy w trzech doskonałych cyklach: Yedute di Roma, Carceń, Antichita Romane - wyjątkowy zbiór widoków antycznego i osiemnastowiecznego Rzymu, jego najpiękniejszych budowli, monumentów, świątyń.

FRANCISCO GOYA Uznawany za geniusza malarstwa dał się poznać również jako doskonały grafik. Prace graficzne artysty oceniane są równie wysoko jak dzieła malarskie. Goya - wnikliwy obserwator dostrzegał schyłek starej epoki i narodziny nowego porzadku. Jego droga artystyczna prowadzi od przesyconych światłem obrazów do makabrycznych czarnych obrazów, od wdzięcznych przedstawień rokokowych do dramatycznych rycin.

Cykl Los Capńchos (Kaprysy)

Seria rycin powstała w latach 1797-1799, stanowi szczytowe osiągnięcie artystyczne Goi w dziedzinie grafiki. Osiemdziesiąt rycin tego cyklu, wystawionych na publiczną sprzedaż w lutym 1799, składa się na oskarżycielską wizję tkwiącego w społeczeństwie zła, zabobonów i absurdów. Do postaci wiedźm i fantastycznych stworów oraz obrzędów czarnej magii odwołano się po to, by jednakowo okrutnie szydzić z ladacznic, szlachty i kleru. Rozpatrywany, z punktu widzenia zastosowanej techniki, cykl ten jest jednym z najważniejszych momentów w historii grafiki. Część rycin, zwłaszcza z pierwszej połowy cyklu, ma charakter wyraźnie polityczny, podczas gdy druga skupia się raczej na fantazjach, zabobonach i innych słabościach ludzkiego rozumu, stwarzających zagrożenie dla oświeconej myśli. Cykl zawiera aluzje do sytuacji politycznej i społecznej Hiszpanii. Sugestywne sceny tych rycin stały się powodem ostrej krytyki, także ze strony Akademii Królewskiej. W efekcie czego, Goya musiał wycofać swe prace ze sprzedaży. Na wystawie prezentujemy pierwszą edycję wydaną w 1799 roku w Madrycie.

Cykl Los Desastres de la Guerra (Okrucieństwa wojny)

Seria powstała w latach 1810-1820, uważana jest za dzieło artysty-patrioty. W latach 1808-1814 Hiszpanie prowadzili wojnę partyzancką przeciwko okupacji swojej ojczyzny przez Napoleona, którego jeden z braci zasiadł na tronie hiszpańskim. W całym tym okresie, a następnie aż po rok 1820, Goya tworzył kolejny cykl, złożony z osiemdziesięciu grafik. Opublikowany w wiele lat po jego śmierci, stał się znany jako Los Desastres de la Guerra. Cykl ten przywołuje wojnę w jej całej grozie i bezsensowności, przedstawiajšc okrucieństwa wojny z siłą wyrazu, która nie pozwala o nich zapomnieć, a której źródłem jest osobiste doświadczenie artysty. Na dalszych planszach, spod zasłony irrealności, przebija również ostrze antyklerykalizmu i oskarżenie społecznej nędzy kraju, wyrażone już wcześniej w Los Capńchos. Pojawiają się też te same fantastyczne elementy: nietoperze, koty, drapieżne ptaki i potwory o cechach na poły ludzkich, na poły zaś zwierzęcych.

Na wystawie prezentujemy trzecią edycję prac z 1906 roku, wydaną przez Real Accademia di Madrid.

Cykl Los Disparates/Los Proverbios (Przysłowia/Szaleństwa)

Seria grafik powstałych w latach 1815-1824. Temat cyklu jest trudny do zinterpretowania, ze względu na nieprzetłumaczalne na język polski słowo disparates. Dosłowne tłumaczenie oznacza nonsens lub absurd, coś co nie mieści się w kategoriach racjonalnych czy w normie: szaleństwo pozostaje przeto jedynie przybliżeniem. Zatem dużym uproszczeniem byłoby nazwanie cyklu ilustracją przysłów. Seria ta nigdy nie została zakończona, tak więc nie sposób ją uporządkować chronologicznie. Klimat tych prac oraz sposób ekspresji na pewno bliski jest serii tzw. czarnych obrazów artysty. Wiązały się one ściśle ze stanem ducha i zdrowia Goi. Ostry nawrót choroby spowodował, iż artysta popadł w pesymizm. Refleksje nad życiem zaowocowały w/w cyklem, który został wydany po śmierci artysty. Był to ostatni, wyjątkowy zbiór rycin, składający się nie z dwudziestu dwóch znanych dziś prac, ale - z około dwudziestu pięciu. Na żadnej z nich nie figuruje data. Grafiki reprezentują tematykę pokrewną cyklowi Los Caprichos. Człowiek jest w nich przedstawiony jako istota słaba, głupia, powierzchowna, ulegająca najbardziej szalonym instynktom i przeróżnym wizjom. Na wystawie prezentujemy trzecie wydanie z 1891 roku, uzupełnione kilkoma egzemplarzami pierwszej edycji z 1877 roku.

GIAMBATTISTA PIRANESI

Seria Le Antichita Romane (Starożytności rzymskie)

Cykl pochodzi z czterotomowej edycji z 1756 roku. Na wystawie zaprezentowane będzie pierwsze wydanie tegoż cyklu, które ukazało się w Rzymie na zlecenie wydawcy Angelo Rotijlij z pałacu de'Massimi. Składa się ono z czterech tomów, zawierajšcych łącznie 34 tablice.

Piranesi przystępujšc do pracy nad cyklem, stawia sobie za cel najpełniejszą prezentację architektury starożytnego Rzymu. Artysta przygotowywał się do realizacji tego zamierzenia od połowy lat czterdziestych (blisko dziesięć lat), pracując jako archeolog, nadzorca budowlany, inżynier, malarz i w końcu rytownik. Przez dziesięć lat skrupulatnie gromadził materiały niezbędne do wykonania ambitnego przedsięwzięcia. Brał udział w pracach wykopaliskowych, rysował mapy, szkicował elewacje, prowadził prace pomiarowe ruin, usiłował odtworzyć w teoretycznych dociekaniach strukturę miasta, zgłębiać sekrety architektonicznych konstrukcji i technik budowlanych. Le Antichita Romane to swego rodzaju rozprawa naukowa z dziedziny archeologii. Ryciny w nim zawarte stanowią nierozerwalną całość ze znajdującymi się na nich podpisami i komentarzami autorstwa Piranesiego.

Seria Yedute di Roma (Widoki Rzymu)

Seria graficzna pochodząca z lat 1748-1778. Składa się z dwóch tomów zawierających łącznie 73 tablice. Pierwsze wydanie paryskie, prezentowane na wystawie, pochodzi z 1801 r. Prace Piranesiego przedstawiają najważniejsze miejsca i budowle współczesnego mu Rzymu. To dzięki nim właśnie, artysta zdobył ogromny rozgłos i uznanie oraz idące w ślad za nimi dochody, które pozwoliły mu osiągnąć finansową niezależność. Początkowo artysta ograniczył się do prezentacji najbardziej charakterystycznych fragmentów starożytnego i nowożytnego miasta, które często pojawiały się na rycinach współczesnych mu artystów. Jednakże motywy te otrzymują całkowicie odmienny wygląd. Nigdy przedtem sztuka rytownicza nie stworzyła obrazów, w których zastosowano by takie bogactwo mimetycznych środków formalnych oraz osiśgnięto tak niezwykły efekt światłocienia, by stał się on faktycznym ekwiwalentem koloru. Równie nowatorskie było realistyczne wkomponowanie zabytkowych budowli w miejski bądź naturalny krajobraz, wyjątkowa dbałość w oddaniu zjawisk atmosferycznych oraz odtworzenie rodzajowych scen z życia mieszkańców miasta. Podobną dojrzałość warsztatową można było znaleźć jedynie w utrwalonych wielowiekową tradycją malarskich realizacjach tematu, jakim były weduty. Jednak nigdy dotąd żadna odbitka uzyskana z metalowej płyty, czy to wyrytej rylcem, czy też wytrawionej kwasem nie osišgnęła naturalizmu zbliżonego do malarstwa.

Seria Carceri (Więzienia)

Jest zbiorem 16 akwafort powstałych w 1745 roku. Na wystawie zobaczymy drugie wydanie z 1760 r. Cykl ten stanowi zjawisko wyjątkowe na tle niemal całej twórczości artysty. Zasadniczym, choć z pewnością nie jedynym atutem Carceri jest śmiały kontrast światła i mroku, kreacja miriadów półtonów i odcieni przedstawionego tu świata, skrajne przeciwstawienie absolutnej bieli i równie absolutnej czerni, a więc mówiąc krótko, wszystko co od chwili pojawienia się nowoczesnej sztuki nazywamy formą.

Więzienia stanowią motyw, który pojawił się w ostatniej ćwierci XVI wieku, wprowadzony przez Ferdynanda Galii, znanego jako Bibiena. Zmodyfikowany i spopularyzowany przez jego brata Francesca, stał się w końcu tematem na tyle konwencjonalnym, że wrósł na dobre w akademicką tradycję jako ćwiczenie warsztatu rysownika. Ale w dziełach mistrzów obdarzonych nieprzeciętnym talentem, szczególnie tych ze szkoły weneckiej zyskał zupełnie oryginalną postać. Podobnie stało się w wypadku Carceri Piranesiego. Dzięki sile swej oszałamiającej imaginacji, twórca ten był w stanie przeobrazić znany już motyw w wypowiedź pozwalającą się dziś interpretować jako zapis ściśle egzystencjalnego problemu zmagań pomiędzy pierwiastkiem duchowym człowieka a materialnym wymiarem otaczajšcego go świata.