Rigoletto

Giuseppe Verdi

opera

libretto Francesco Maria Piave wg dramatu Victora Hugo Król się bawi

prapremiera Wenecja 11 marca 1851

kierownictwo muzyczne Janusz Przybylski

inscenizacja i reżyseria Marek Weiss-Grzesiński

dekoracje Marceli Sławiński

kostiumy Jagna Janicka

układ tańców Izadora Weiss

przygotowanie chóru Elżbieta Wiesztordt

premiera 19 maja 2007

czas trwania ~2h 20` z jedną przerwą

oryginalna wersja językowa

polski przekład libretta wyświetlany nad sceną

Rigoletto powstał w dobrym dla Verdiego okresie. Wcześniej, w 1849 roku, skomponował Luizę Miller, a w latach następnych swe najpopularniejsze opery: Trubadura i Traviatę. Wszystkie te dzieła odznaczają się niezwykłą siłą oddziaływania na słuchacza: zwartością, wyrazistością postaci i motywów muzycznych, doskonałą dramaturgią oraz pięknem melodii.

Najlepiej w Rigolettcie zarysowane są postacie głównych bohaterów: libertyna Księcia, uwodzącego co dzień inną kobietę i jego błazna: zgorzkniałego, szyderczego, zarazem znienawidzonego i nienawidzącego, który, jak się okazuje, jest także kochającym ojcem. W owym czasie (połowa wieku XIX) do rzadkości należał fakt, by śpiewający w operze tenorem amant był tak odpychającą postacią, jak Verdiowski Książę. Zazwyczaj był on albo płaczliwym kochankiem, albo rozpaczliwie walczącym herosem, który w obliczu fatalnego losu był skazany na niepowodzenie. Ale żeby główny bohater był rozpustnikiem, którego w dodatku nie spotyka żadna kara!? Natomiast Rigoletto jest postacią bardziej niejednoznaczną. Z jednej strony swymi intrygami rujnuje życie innym, korzysta z usług płatnego mordercy, mści się okrutnie za swoją krzywdę. Ale z drugiej strony okazuje się, że największe zbrodnie popełnia w imię bezgranicznej miłości do córki. Galerię postaci dopełniają płatny morderca Sparafucile, jego siostra ulicznica Magdalena i zgraja snujących intrygi dworzan. Są to właściwie nie bohaterowie, ale anty-bohaterowie, który tworzą odrażający, brudny świat (jednak czy daleko odbiegający od rzeczywistości?). Kontrastuje z nimi córka Rigoletta – niewinna i słodka Gilda. Paradoksalnie, ją jedną, która potrafi kochać bezinteresownie i poświęcić się dla miłości, dotyka tragedia: traci cnotę, jej krzywda nie zostaje pomszczona. Mało tego – zemsta wymierzona przez Rigoletta w jej uwodziciela, uderza właśnie w nią. Jest to cios śmiertelny.

Pomimo ponurego tematu, dzieło pełne jest przepięknych melodii (aria Gildy, kwartet w III akcie, arie Księcia). A do tego, to właśnie z Rigoletta pochodzi jeden z operowych szlagierów: piosenka Księcia La donna e mobile.

W swej inscenizacji Weiss-Grzesiński podkreśla dwa motywy: zniewolenia kobiet i fałszywie pojętej troski o dzieci.

treść Książęcy błazen, Rigoletto, usiłuje zemścić się na swym chlebodawcy za uwiedzenie córki. Wynajmuje płatnego mordercę. Ciążące nad wesołkiem przekleństwo prowadzi do tragedii – w finale ginie niewinna dziewczyna, a uwodziciel uchodzi cało. streszczenie

część I

Książę i jego dworacy zabawiają się kobietami. Eskalacja ich potrzeb doprowadza do tego, że niektórzy muszą poświęcać dla rozrywki Księcia nawet własne żony. Właśnie przyszła kolej na hrabinę Ceprano. Wodzirejem tych zabaw i najgorliwszym stręczycielem jest książęcy błazen, Rigoletto. Żeby rozbawić Księcia i całe towarzystwo, przebiera się za ladacznicę, co pomaga mu wyrazić dotkliwiej pogardę do kobiet. Podjudzając Księcia do pozbycia się wszelkich skrupułów, szydzi jednocześnie z hrabiego Ceprano, co doprowadza do gwałtownej kłótni. Hrabia i nienawidzący błazna dworacy poprzysięgają zemstę. Okazją staje się wiadomość przyniesiona przez Marulla. Wyśledził on, że rozpustny staruch ma młodą, piękną kochankę, którą ukrywa przed światem. Dworacy postanawiają porwać ją i dostarczyć Księciu. Zabawę przerywa pojawienie się starego Monterona, któremu wcześniej Książę uwiódł i zhańbił córkę. Rigoletto, pozbawiony wszelkich hamulców, szydzi z rozpaczy ojca. Ten, w gwałtownym, patetycznym wystąpieniu przeklina wszystkich z diabelskim błaznem na czele.

Rigoletto wraca nocą do domu. Przekleństwo starca zrobiło na nim wielkie wrażenie. Zaczepia go obieżyświat i płatny zabójca, Sparafucile. Oferuje, że przy pomocy swej zdeprawowanej siostry pozbawi życia rywala Rigoletta. Kiedy ten udaje, że nie rozumie o co chodzi, zbój wyznaje, że wie o ukrywanej w domu Rigoletta dziewczynie. Sugeruje, że widział zabiegającego o jej względy młodzieńca. Przerażony tą wiadomością Rigoletto wstępnie godzi się na pertraktacje w sprawie zabójstwa. W domu czeka na Rigoletta Gilda. Jest jego córką, a nie kochanką, jak podejrzewa Marullo. Ukrywana przed światem dziewczyna nosi męski strój, by nikt nie połakomił się na jej cnotę. Uwięziona w domu Gilda prosi ojca, by opowiedział jej coś o sobie. Ale Rigoletto zataja przed nią prawdę o swoim życiu. Dziewczyna prosi więc, by opowiedział o jej matce. Kiedy Rigoletto wspomina swoją zmarłą za młodu żonę, ujawnia nagle kochające, czułe serce, które nie może przeboleć tej śmierci. Sam wychował córkę, dlatego tak bardzo boi się o nią i chce odgrodzić ją od wszelkiego zła. Nakazuje zakonnicy Giovannie, pilnującej dziewczyny, by w żadnym wypadku nie dopuściła do jego ukochanego dziecka żadnego obcego mężczyzny. Jest jednak za późno. Giovanna zdradziła i do azylu Gildy przedostaje się Książę przebrany za ubogiego studenta. Niewinna i nieprzygotowana do konfrontacji z obłudą świata dziewczyna ulega uwodzicielowi i jego słodkim kłamstwom. Szczęśliwy kochanek staje się świadkiem, jak jacyś zamaskowani mężczyźni porywają Gildę. Boi się stanąć w jej obronie. Rigoletto, oszukany przez Marulla i hrabiego Ceprano, pozwala wtargnąć porywaczom do własnego domu, sądząc w ciemnościach, że stoją pod domem hrabiego. Kiedy odkrywa prawdę, przypomina sobie przekleństwo Monterona. Rozumie, że nadszedł czas kary za jego dotychczasowe zbrodnie.

część II

Książę oddaje się ćwiczeniom szermierczym, rozpamiętując stratę, jaką było uprowadzenie kochanki. Poprzysięga, że odnajdzie porywaczy i zemści się. Zjawiają się dworacy. Opowiadają, że to oni porwali kochankę Rigoletta i przyprowadzili do książęcego pałacu. Uradowany niespodzianką Książę, ani słowem nie wspomina, że zna dziewczynę i że jest ona córką Rigoletta. Podniecony, spieszy posiąść wreszcie obiekt swego pożądania. Pojawia się Rigoletto. Udając rozbawionego trefnisia, próbuje dowiedzieć się czegoś o porwaniu. Kiedy wychodzi na jaw, że dziewczyna właśnie jest u Księcia, przestaje udawać, wyjawia całą prawdę i błaga dworaków, by oddali mu córkę. Gdy Gilda wybiega z komnaty Księcia, przepędza dworaków i, choć sam pogrążony jest w rozpaczy, próbuje pocieszyć pohańbioną córkę. Halabardnik prowadzi do więzienia zbuntowanego Monterona. Rigoletto zapewnia starca, że znajdzie się ktoś, kto pomści krzywdę ich obu. Gilda, mimo cierpienia jakie ją spotkało, prosi ojca, by zaniechał zemsty i oszczędził Księcia.

Rigoletto rozumie, że dziewczyna nadal kocha swojego prześladowcę. Postanawia więc pokazać jej, jaki jest on naprawdę. Oboje obserwują z ukrycia przybycie Księcia do domu Sparafucila. Gościem zajmuje się zachwycona jego urodą i wigorem siostra mordercy, Magdalena. Nic jednak nie jest w stanie zachwiać uczuciem wiernej Gildy. Kiedy orientuje się, że ojciec ze Sparafucilem planują zabicie Księcia, postanawia ratować jego życie. To samo postanowienie przyświeca zakochanej w Księciu Magdalenie. Przekonuje brata, by zabić pierwszego, kto zjawi się w ich domu, a jego zwłoki, zaszyte w worku, przekazać błaznowi. Ofiarą tego spisku pada w czasie burzy Gilda, która świadomie idzie na śmierć zamiast ukochanego. Rigoletto, odebrawszy worek ze zwłokami, tryumfuje nad pokonanym Księciem. Nagle słyszy jego radosny głos, dobiegający z okna domu Sparafucila. Rozpoznaje zwłoki i rozumie jak okrutnie został oszukany. W swojej imaginacji żegna się z ukochaną córką, która pojawia mu się jako mała dziewczynka, prowadzona jak zawsze przez swego anioła.