Popiół i diament | WAJDA: re- wizje. Przegląd filmów Andrzeja Wajdy w 100\. rocznicę urodzin

POPIÓŁ I DIAMENT / ASHES AND DIAMONDS (1958)
scenariusz/written by: Jerzy Andrzejewski, Andrzej Wajda wg powieści Andrzejewskiego /
based on a novel by Jerzy Andrzejewski
zdjęcia/DOP: Jerzy Wójcik
opracowanie muzyczne/music arrangement: Filip Nowak,
produkcja/produced by: Zespół Filmowy „Kadr” / Film Unit „Kadr”
obsada/cast: Zbigniew Cybulski, Ewa Krzyżewska, Wacław Zastrzeżyński, Adam Pawlikowski, Bogumił Kobiela
nagrody/awards: FIPRESCI Prize na MFF w Wenecji / Venice IFF
czas trwania/running time: 99’

Ostatnie dni II wojny światowej. Młody akowiec, Maciek Chełmicki, musi wykonać jeszcze jeden rozkaz – zastrzelić komunistycznego aparatczyka, który przybył do prowincjonalnego miasteczka, by przejąć władzę. Z upływem godzin bohater widzi coraz mniejszy sens ciągłej walki, nawiązuje romans z barmanką miejscowego hotelu i staje się świadkiem zabawy przedwojennego establishmentu, celebrującego koniec starych czasów. Maciek, po czasach wojny, chce przede wszystkim żyć i kochać, ale wciąż musi walczyć, pamiętać o poległych i poświęcać własne życie.
Powstała w okresie „Odwilży” adaptacja powieści Jerzego Andrzejewskiego zmieniła napięcia i nastroje stalinowskiego pierwowzoru. Andrzejewski traktował swą książkę jako próbę przerzucenia mostów między skłóconymi częściami narodu polskiego, a ofiarę głównych bohaterów uznawał za ostatnią konieczną, po której należało już złożyć broń i zająć się odbudową ojczyzny. Na Jałtę wpływy mieć przecież nie możemy. Kilka lat po publikacji książki mało kto wierzył w ten rodzaj naiwności. Stalinizm okazał się brutalną rozprawą z opozycją, czasem sądowych mordów, kłamstwa, propagandy i bezimiennych mogił. W aktualizacji powieści pomógł Wajdzie Zbigniew Cybulski, którego nowoczesna, przywodząca na myśl techniki Jamesa Deana rola stała się w historii polskiej kultury nieprzebrzmiałym mitem.
Twórcy filmu zdawali sobie sprawę, że wiele wątków trafi na opór cenzury, łatwiej więc będzie posłużyć się niedopowiedzeniem i metaforą – jak w scenie podpalania kieliszków wódki (w istocie będących zniczami upamiętniającymi zabitych w czasie wojny i w okresie stalinizmu żołnierzy AK, którym nikt przed 1958 roku hołdu nie złożył), scena w zrujnowanym kościele z wiszącym do góry nogami Chrystusem, a także finałowe ujęcia na wysypisku śmieci, które zostały odebrane przez widzów jako dowód braku szacunku władz za ofiarę tysięcy młodych bojowników o niepodległość – wyrzuconych na śmietnik historii. Tożsamość i los Maćka wpisywały się tym samym zarówno w konteksty polskiego romantyzmu (tytuł filmu pochodzi z wiersza Norwida), jak i popaździernikowych wartości, a film po dziś dzień jest najwybitniejszym opisem losu „żołnierzy wyklętych”.
ENG:
Description:
The final days of World War II. A young Home Army soldier, Maciek Chełmicki, is ordered to carry out one last mission: to assassinate a communist official arriving in a provincial town to take over power. As the hours pass, Maciek begins to question the sense of endless fighting, starts a brief romance with a hotel bartender, and observes a prewar elite celebrating the end of the old world. After years of war, Maciek longs simply to live and to love, yet he remains bound by duty, memory of the fallen, and the expectation of self-sacrifice.
Made during the political “Thaw,” this adaptation of Jerzy Andrzejewski’s novel significantly reworked the tensions and tones of its Stalinist-era source. Andrzejewski had conceived hisbook as an attempt to bridge the divides within Polish society, viewing the protagonists’ sacrifice as a final necessity after which weapons should be laid down and the country rebuilt—since the outcome of Yalta lay beyond Poland’s control. A few years later, such hopes seemed naïve: Stalinism revealed itself as a brutal repression marked by show trials, executions, propaganda, and anonymous graves. Wajda’s updating of the novel was shaped in close collaboration with Zbigniew Cybulski, whose modern, James Dean–inflected performance became one of the enduring myths of Polish culture.
Aware of inevitable censorship, the filmmakers turned to ellipsis and metaphor: the iconic scene of burning vodka glasses (in fact symbolic votive lights for Home Army soldiers killed during the war and Stalinist period, long denied public commemoration), the ruined church with an upside-down Christ, and the final images set on a garbage dump—read by audiences as a stark indictment of the authorities’ disregard for the sacrifice of thousands of young fighters, cast onto the rubbish heap of history. Maciek’s fate thus resonates both with Polish Romanticism (the title comes from a poem by Norwid) and with the post-1956 moral climate. To this day, the film remains the most powerful cinematic portrayal of the tragic destiny of Poland’s “cursed soldiers.”

***

Bezpieczne zakupy w Bilety24. W przypadku odwołania wydarzenia, gwarantujemy automatyczny zwrot środków potwierdzony komunikatem wysyłanym na adres e-mail, podany podczas zakupu.