„Słynie szeroko w Litwie Dobrzyński Zaścianek” – prezentacja oryginału rękopisu „Pana Tadeusza”

Wśród licznych zbiorów rękopiśmiennych Zakładu Narodowego im. Ossolińskich manuskrypt „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza zajmuje najważniejsze miejsce. Autograf epopei w listopadzie 2014 roku został wpisany na Listę Krajową Programu UNESCO Pamięć Świata. Początkowe księgi (od I do III, oraz fragment IV) poeta umieścił w osobnym marmurkowym zeszycie, pozostałą treść pisał na luźnych kartkach. Na co dzień ten wyjątkowy i tak ważny dla Polaków manuskrypt przechowywany jest w Dziale Rękopisów wrocławskiego Ossolineum w restrykcyjnych warunkach konserwatorskich. Na wystawie stałej w Kamienicy pod Złotym Słońcem prezentowana jest drogocenna odręczna kopia utworu wykonana w 2010 roku przez prof. dr hab. Elżbietę Jabłońską. Wykonanie kopii podyktowane było koniecznością ochrony oryginału przed procesami niszczenia, zachodzącymi zwłaszcza pod wpływem światła i czynników atmosferycznych: temperatury oraz wilgotności. W czasie świąt narodowych, takich jak Dzień Niepodległości, oryginał rękopisu można podziwiać w Muzeum Pana Tadeusza. Manuskrypt z wyeksponowanym fragmentem opisującym Zaścianek Dobrzyńskich – dumnego, choć zubożałego rodu – z Księgi Szóstej poematu będzie można oglądać na wystawie stałej „Rękopis 𝘗𝘢𝘯𝘢 𝘛𝘢𝘥𝘦𝘶𝘴𝘻𝘢” od 6 do 15 listopada 2026 w godzinach 10.00–17.00, w czwartek 10.00–19.00 (w poniedziałki muzeum jest zamknięte). 11 listopada z okazji Święta Niepodległości wstęp do muzeum jest bezpłatny. W czasie przygotowań do tych wyjątkowych pokazów za każdym razem wybrany zostaje inny fragment eksponowanego dzieła. Dobór prezentowanej strony jest konsultowany z konserwatorkami, które wydają zalecenia dotyczące odpowiedniego kąta otwarcia poszytu, podparcia, ułożenia grzbietu czy stanu zachowania wybranej karty rękopisu. Wybór za każdym razem innego fragmentu dzieła ukazuje różnorodność treści. Zaścianek Dobrzyńskich to jedno z kluczowych miejsc, w których rozgrywa się akcja epopei. Adam Mickiewicz w „Objaśnieniach” dołączonych w końcowej partii utworu tak wyjaśnia znaczenie słowa „zaścianek”: „Nazywają w Litwie 𝘰𝘬𝘰𝘭𝘪𝘤ą lub 𝘻𝘢ś𝘤𝘪𝘢𝘯𝘬𝘪𝘦𝘮 osadę szlachecką, dla różnicy od własnych wsi, czyli sioł, osad wiejskich”. Zaścianki występowały na terenach dawnej Rzeczypospolitej, zamieszkiwała je drobna, niezamożna szlachta, często spokrewniona ze sobą, uprawiająca ziemię. Dobrzyńscy osiedlili się na Litwie ponad czterysta lat wcześniej, zachowując w mowie ślady mazurskiego pochodzenia. Władze w Dobrzynie sprawował Maciej Dobrzyński, zwany Maćkiem nad Maćkami lub Kurkiem na kościele – liczył siedemdziesiąt dwa lata, dziarski, niskiego wzrostu, dawny konfederat barski z ozdobną karabelą „Rózeczką”. Mieszkańcy Dobrzyna byli niezwykle dumni, kłótliwi, popędliwi, a jednocześnie bardzo patriotyczni, waleczni, wrogo nastawieni do Moskali.