Archiwum sumienia: od dowodu do teatru - prow. Dragana Tripković

W języku angielskim

Warsztaty bezpłatne, zapisy przez link: https://forms.gle/n2kQZfTUqq37Jbaf9 do 20.11.2026

Udział w warsztatach „Archiwum sumienia: Od dowodu do teatru” uprawnia po wcześniejszym zgłoszeniu do bezpłatnego wejścia na spektakl „M jak Morinj”.

„Archiwum sumienia” to trzydniowe warsztaty poświęcone procesowi przekształcania dokumentów historycznych, protokołów sądowych, świadectw, narracji funkcjonujących w przestrzeni publicznej, a także przemilczeń i twórczości poetyckiej w materiał teatralny. Punktem wyjścia jest poszukiwanie metod pracy, które pozwalają tworzyć teatr dokumentalny, nie redukując go ani do praktyki dziennikarskiej, ani do fikcyjnej ilustracji rzeczywistych wydarzeń.

Studium przypadku dla całego programu stanowi proces twórczy spektaklu „M jak Morinj”. Osoby prowadzące nie prezentują własnej metody jako uniwersalnego modelu, lecz otwierają przed uczestnikami i uczestniczkami kolejne etapy powstawania przedstawienia: od pracy z materiałami źródłowymi, przez ich dramaturgiczne i performatywne przekształcenia, po pytania etyczne pojawiające się w momencie, gdy na scenę trafiają prawdziwe historie oraz doświadczenia przemocy.

Dzień pierwszy: Fakt, świadectwo, milczenie

Prowadząca: Dragana Tripković

Pierwszy dzień poświęcony będzie archiwum stanowiącym punkt wyjścia do projektu „M jak Morinj”. Uczestnicy i uczestniczki przyjrzą się sposobom pracy z materiałami dotyczącymi wydarzeń, które miały miejsce w miejscowości Morinj. Omówione zostaną wykorzystywane przez twórców źródła: dokumentacja historyczna, protokoły sądowe, świadectwa, często sprzeczne narracje obecne w przestrzeni publicznej, a także związane z nimi luki, nieobecności i przemilczenia.

Wspólnie przeanalizowany zostanie proces, w którym różnorodne materiały źródłowe stopniowo kształtowały dramaturgiczną i koncepcyjną strukturę spektaklu. Uczestnicy zastanowią się, jakie materiały zostały włączone do przedstawienia, a jakie pominięte, w jaki sposób dokumenty weszły w dialog z prozą poetycką oraz jak na budowaną narrację wpływały kwestie odpowiedzialności indywidualnej i zbiorowej.

Ważnym elementem sesji będzie refleksja nad granicą między tym, co wynika bezpośrednio ze źródła, a artystyczną interpretacją. W części praktycznej uczestnicy i uczestniczki będą pracować w grupach z wybranymi materiałami dokumentalnymi, tworząc odmienne propozycje dramaturgiczne na podstawie tych samych źródeł. Ćwiczenie pozwoli prześledzić, jak decyzje twórcze, perspektywa i autorstwo wpływają na sposób konstruowania „prawdy dokumentalnej”.

Pytanie przewodnie: Gdzie kończy się dokumentacja, a zaczyna autorstwo?

Dzień drugi: Od archiwum do dramaturgii. Dokument, aktor/aktorka, scena

Prowadzące: Dragana Tripković, Jelena Nenezić i Jelena V. Đukić

Drugi dzień skoncentruje się na procesie przechodzenia od materiału dokumentalnego do struktury dramaturgicznej i scenicznego działania. Uczestnicy i uczestniczki będą analizować sposoby transformowania dokumentów za pomocą montażu, fragmentacji, powtórzenia, kontrastu, sprzeczności, języka prawniczego, poetyckiego kontrapunktu oraz dramaturgicznych zastosowań braku i nieobecności. Na przykładzie spektaklu „M jak Morinj” zostanie pokazane, jak archiwalia, dokumenty sądowe, świadectwa i teksty poetyckie zmieniają znaczenie, gdy zostają wypowiedziane, ucieleśnione i umieszczone w relacji z innym aktorem lub z widownią.

Jelena Nenezić i Jelena V. Đukić przedstawią perspektywę pracy aktorskiej z materiałem dokumentalnym. Punktem wyjścia będzie pytanie o to, jak budować obecność sceniczną w oparciu o dokument i świadectwo, nie odtwarzając roli ofiary ani nie rekonstruując psychologicznie rzeczywistej osoby. Omówione zostaną również znaczenie głosu, dystansu, rytmu, powtórzenia i fizycznej obecności w kształtowaniu języka dokumentalnego na scenie.

W części warsztatowej uczestnicy wykorzystają materiały wypracowane podczas pierwszego dnia do tworzenia krótkich scen dokumentalno-poetyckich oraz eksperymentowania z różnymi strategiami przekładu tekstu na działanie sceniczne.

Pytanie przewodnie: Co dzieje się z dokumentem, gdy aktor/aktorka nadaje mu ciało i głos?

Sobotni wieczór: Spektakl „M jak Morinj”

Integralną częścią warsztatów będzie wspólne obejrzenie spektaklu „M jak Morinj”.

Przedstawienie nie będzie traktowane jako ilustracja omawianych wcześniej zagadnień, lecz jako samodzielne wydarzenie artystyczne, które pozwoli uczestnikom obserwować funkcjonowanie w praktyce tematów obecnych podczas warsztatów: relacji między dokumentem a poezją, świadectwem a dystansem, aktorem/aktorką a widzem/widzką oraz materiałem faktograficznym a performatywną interwencją.

Dzień trzeci: Odpowiedzialność za przedstawienie. Spektakl, świadek/świadkini, widz/widzka

Prowadzący: Dragana Tripković, Vuk Peković i Azra Mehonjić

Ostatni dzień poświęcony będzie etycznym i politycznym konsekwencjom pracy z historią oraz dokumentem teatralnym. Punktem odniesienia stanie się obejrzany wcześniej spektakl „M jak Morinj”. Uczestnicy i uczestniczki przeanalizują sposobyi przedstawiania rzeczywistych osób i historycznej przemocy. Przedmiotem rozmowy będą role ofiar, sprawców, świadków i obserwatorów, różnica między próbą zrozumienia a usprawiedliwianiem, ryzyko estetyzacji cierpienia oraz odpowiedzialność zarówno twórców, jak i odbiorców w sytuacji, gdy teatr staje się uczestnikiem nierozwiązanego konfliktu społecznego.

W drugiej części dnia, prowadzonej przez Vuka Pekovicia i Azrę Mehonjić, uwaga zostanie skierowana na performatywny wymiar spektaklu. Poprzez praktyczne ćwiczenia uczestnicy będą badać, w jaki sposób materiał dokumentalny może funkcjonować nie tylko jako tekst, lecz także jako tworzywo przestrzenne, fizyczne i wizualne. Punktem wyjścia staną się działania angażujące ciało, przedmioty, powtórzenie, kompozycję przestrzeni, bliskość oraz relację między aktorem a widzem.

Powracając do materiałów analizowanych podczas pierwszych dwóch dni, uczestnicy sprawdzą, jak zmiana formy performatywnej wpływa zarówno na znaczenie, jak i wymiar etyczny przedstawienia. Końcowa dyskusja skoncentruje się nie tylko na skuteczności rozwiązań teatralnych, lecz przede wszystkim na relacji, jaką spektakl buduje między wydarzeniem historycznym, wykonawcą a odbiorcą.

Pytanie przewodnie: Czy teatr może dawać świadectwo, nie udając, że wydaje osąd?

Metoda pracy

Każda sesja łączy krótkie prezentacje studium przypadku z analizą materiałów dokumentalnych, pracą dramaturgiczną i performatywną w małych grupach, prezentacją wypracowanych struktur oraz wspólną dyskusją krytyczną.

Warsztaty zostały pomyślane jako laboratorium artystyczne i dramaturgiczne, a nie jak proces terapeutyczny. Uczestnicy i uczestniczki nie będą proszeni o ujawnianie własnych traumatycznych doświadczeń. Nacisk zostanie położony na rozwijanie metod pracy artystycznej, krytyczną analizę źródeł oraz refleksję nad etycznymi konsekwencjami przekształcania rzeczywistych wydarzeń i świadectw w materię teatralną.