TEATR FAKTU: OPOWIEŚĆ O DWÓCH BRACIACH

Teatralna prezentacja materiałów o konfliktach polsko – czeskich w latach 1918 - 1968

Jednym z polskich mitów założycielskich jest legenda o trzech braciach – Lechu, Czechu i Rusie (choć ten ostatni bywa zamienny z Bolkiem), którzy po wielu wędrówkach spotkali się w przy źródle i tak się cieszyli, że założyli w tym miejscu miasto Cieszynem nazwane, a potem każdy poszedł w swoją stronę, zakładać swoje włości. Ale ciągle pozostali braćmi i zakładane przez nich państwa miały pozostawać w braterskich stosunkach. W naszym projekcie zajmiemy się Lechem i Czechem, traktując tę ich historię jako dramat w trzech aktach.

Pierwszy akt rozgrywa się w latach 1918 – 1020, kiedy zmierzała ku końcowi kolejna rzeź Europy zwana wojną światową - w wyniku czego rozpadało się Cesarstwo Austro-Węgierskie, a na jego gruzach powstawały nowe państwa. W granicach cesarstwa znajdowało się Księstwo Cieszyńskie zamieszkałe przez Polaków (55%), Czechów (27%), Niemców (18%) a także przez Żydów, Słowaków, Węgrów. W Pradze ogłoszono powstanie Republiki Czechosłowackiej, w Warszawie - Rzeczpospolitej Polskiej. Mieszkańcy Księstwa Cieszyńskiego porozumieli się, co do podziału tej ziemi według kryterium narodowościowego, ale rządzący w Pradze i Warszawie już nie - w efekcie doszło do najazdu wojsk Republiki Czechosłowackiej (z elementami godnej środkowoeuropejskiej operetki maskarady) na Śląsk Cieszyński i kilkudniowej wojny, zatrzymanej pod Skoczowem 29 stycznia 1919 - co było efektem ustaleń możnych tego świata, konferujących w Paryżu i Wersalu nad nowym, powojennym, europejskim ładem. Ustalono nową, tymczasową granicę, a władzę w Księstwie miała sprawować (również tymczasowa) międzynarodowa komisja: Anglicy, Francuzi, Włosi, a nawet Japończyk. O przyszłej przynależności państwowej Księstwa miało zadecydować referendum. Zaczął narastać konflikt pomiędzy mieszkańcami księstwa - język propagandy stawał się coraz bardziej agresywny, zdarzały się pobicia, zabójstwa, wysiedlenia... A do referendum nie doszło, gdyż w lipcu 1920 w obliczu najazdu wojsk bolszewickich na Polskę, strona czechosłowacka - motywując to przewidywanym upadkiem państwa polskiego zażądała przekazania całego Śląska Cieszyńskiego Republice Czechosłowackiej, tak aby nie dostał się on w ręce Rosji. Decyzją konferencji ambasadorów podjętą w belgijskim Spa 28 lipca 1920 Śląsk Cieszyński został podzielony - bardziej uprzemysłowiona (huty, kopalnie), zamieszkała w dużej mierze przez etnicznych Polaków część została przekazana Czechosłowacji – od tej pory tereny te zostały nazwane Zaolziem, Reszta przypadła Polsce, a Cieszyn, stolica Księstwa zostało podzielone między oba państwa wzdłuż biegnącej przez środek miasta rzeki Olzy.

Pogarda i nienawiść, która ujawniła się wtedy na wiele pokoleń zatruła stosunki między dwoma bratnimi narodami, pomiędzy Lechem i Czechem.

Drugi akt to rok 1938, kiedy tereny tzw. Zaolzia zostają przyłączone do Polski. Jesienią 1938 roku rząd Rzeczpospolitej Polskiej podjął starania i zaczął wywierać wpływ na rząd Republiki Czechosłowackiej w sprawie oddanie Polsce Zaolzia. 1 października 1938 roku strona czechosłowacka w odpowiedzi na ultimatum rządu polskiego, przekazała terytorium Zaolzia Rzeczpospolitej Polskiej – akurat zaraz potem, jak w wyniku Układu Monachijskiego część państwa Czechosłowackiego została przekazana Trzeciej Rzeszy. Wtedy historia zatoczyła koło: podobnie jak w latach 1918 – 1920 zdarzały się pobicia, tryumfalne marsze, ataki bojówek, akty dywersji, akcje szpiegów, donosy, wiece...

Akt trzeci to rok 1968, kiedy to wojska Układu Warszawskiego (w tym dywizje polskie) weszły na teren Czechosłowacji, aby powstrzymać próby zreformowania tego państwa, będącego zresztą w – formalnym przynajmniej – sojuszu z Polską Rzeczpospolitą Ludową. Następujący potem okres to w Czechosłowacji powrót do dogmatycznie komunistycznych metod rządzenia (co ówczesne władze tego kraju nazwały normalizacją), a w stosunkach z Polską to czas – używając komunistycznej retoryki – „braterskiej współpracy”, coraz bardziej ograniczanej, aż do praktycznego zawieszenia tejże współpracy w latach 1980 – 1981, w okresie, kiedy w Polsce działała „Solidarność”, której ówczesne władze Czechosłowacji bały się i szczerze jej nienawidziły.

Przedstawimy w formie teatralnej dokumenty, wspomnienia, zdjęcia i druki propagandowe z tamtych czasów.

Zaprezentują: Ewa Breguła, Jan Mancewicz, Jacek Milczanowski oraz Wiesław Hołdys (kierownik projektu)

21 maja 2005, godz. 19:00 Muzeum Archeologiczne, Kraków, Senacka 3 Wstęp wolny

Projekt współfinansowany ze środków Miasta Krakowa.