Agnieszka (brawurowy debiut Krystyny Jandy), młoda i zadziorna reżyserka filmowa, decyduje się zrealizować film o stalinowskim przodowniku pracy Mateuszu Birkucie (Jerzy Radziwiłowicz). Jej uwagę przykuł nie tylko porzucony w muzealnych magazynach marmurowy posąg młodzieńca, ale także archiwalny film pokazujący jego zdzierany z muru portret. Agnieszka, śledząc pogmatwane losy mężczyzny, poznaje prywatne losy ludzi uwikłanych i zniszczonych przez komunistyczny system. W swej wędrówce poznaje ludzi biskich Birkutowi: przyjaciół, współpracowników, oficerów SB, dziennikarzy, byłą żonę. Wkracza w świat manipulacji, złudnych nadziei, propagandy i kłamstwa, w którym równie łatwo jest zostać bohaterem ludu, jak i największym wrogiem władzy. Totalitaryzm to świat, w którym jednego dnia można być sławnym na cały kraj, a kolejnego – popaść w sterowane przez cenzurę zapomnienie.
Aleksander Ścibor-Rylski scenariusz do filmu napisał na początku lat 60., a Wajda, usilnie starając się o realizację filmu, w głównej roli chciał obsadzić Agnieszkę Osiecką. Wówczas się nie udało i szansę na dopuszczenie scenariusza do produkcji przyniosła dopiero zmiana na szczytach władz, gdy ministrem kultury został liberalny Józef Tejchma, osobiście uczestniczący w budowie Nowej Huty. Aparat PZPR przyjął film z konsternacją. Dopuścił dzieło do dystrybucji, ale zabronił wszelkiej reklamy. Nie zgodził się na wysłanie filmu na konkurs festiwalu w Cannes (film dostał nagrodę FIPRESCI w sekcji pozakonkursowej), a Tejchma szybko przypłacił zgodę na realizację filmu utratą stanowiska.
Ale to właśnie dzięki m.in. niemu powstało jedno z arcydzieł kina polskiego. W scenariuszu opartym na narracji Obywatela Kane’a Orsona Wellesa Wajda opowiedział o epoce stalinowskiej, o ofiarach i beneficjentach władzy, o wykorzystywaniu i niszczeniu jednostki, o budzeniu się świadomości przedstawicieli proletariatu. W głównej roli obsadził debiutującą na ekranie Krystynę Jandę, której towarzyszył początkujący Jerzy Radziwiłowicz. Opisał przeszłość przez pryzmat pokontestacyjnej, zbuntowanej nowoczesności, którą podkreślił energiczną kompozycją Andrzeja Korzyńskiego. Nie spodziewał się jednak, że tym filmem zainicjuje trylogię filmów o robotnikach. Podczas gdy Człowiek z marmuru był jednym z nielicznych obrazów stalinizmu zrealizowanych w dobie PRL-u, tak nagrodzony Złotą Palmą w Cannes sequel, Człowiek z żelaza, był dziełem zamówionym przez stoczniowców i stanowił symbol czasów Solidarności. Razem z Człowiekiem z nadziei stworzył trylogię o buncie proletariatu i mądrości rewolucjonistów, którzy wiedzieli, że najgorsze dla Polski są kłótnie i przelew krwi.
[ENG]
Agnieszka (a dazzling debut by Krystyna Janda), a young, sharp-tongued film director, decides to make a film about the Stalinist model worker Mateusz Birkut (Jerzy Radziwiłowicz). Her attention is drawn not only to a marble statue of the young man abandoned in museum storage, but also to an archival film showing his portrait being torn down from a wall. As Agnieszka traces the tangled fate of Birkut, she uncovers the private stories of people entangled in—and destroyed by—the communist system. Her investigation leads her to those closest to him: friends, co-workers, secret police officers, journalists, and his former wife. She enters a world of manipulation, false hopes, propaganda, and lies, where one can be celebrated as a hero of the people one day and condemned to censorship-driven oblivion the next. Totalitarianism emerges as a system in which fame and erasure are separated by a single political decision.
Aleksander Ścibor-Rylski wrote the screenplay in the early 1960s, and Wajda spent years unsuccessfully trying to bring the project to the screen, at one point hoping to cast Agnieszka Osiecka in the lead role. Only a change at the highest levels of power—when the more liberal Józef Tejchma, personally involved in the construction of Nowa Huta, became Minister of Culture—made the film’s production possible. The communist party apparatus reacted with unease: the film was released, but without any promotion, barred from the Cannes competition (where it nonetheless received the FIPRESCI Prize out of competition), and Tejchma soon paid for his decision with the loss of his position.
Yet thanks in part to this support, one of the masterpieces of Polish cinema came into being. Drawing on a Citizen Kane–inspired narrative structure, Wajda told a story about the Stalinist era, its victims and beneficiaries, the exploitation and destruction of the individual, and the awakening of class consciousness among workers. He cast the screen-debuting Krystyna Janda opposite the young Jerzy Radziwiłowicz, framing the past through the lens of post-1968 rebellious modernity and underscoring it with Andrzej Korzyński’s dynamic score. Wajda did not anticipate that the film would inaugurate a trilogy about the working class: while Man of Marble was one of the very few portrayals of Stalinism made during the People’s Republic of Poland, its sequel, Man of Iron—awarded the Palme d’Or at Cannes—became a symbol of the Solidarity era, and together with Man of Hope formed a triptych about proletarian revolt and the hard-won wisdom that internal conflict and bloodshed are the greatest dangers facing Poland.

***

Bezpieczne zakupy w Bilety24. W przypadku odwołania wydarzenia, gwarantujemy automatyczny zwrot środków potwierdzony komunikatem wysyłanym na adres e-mail, podany podczas zakupu.