KARŁOWICZ FEST | Odwieczne pieśni

Im bardziej dojrzewamy, tym głębiej zaglądamy w siebie. Twórczość Mieczysława Karłowicza bardzo wyraźnie pokazuje taką właśnie drogę – od muzyki jeszcze zwróconej ku formie i pięknu brzmienia do muzyki, która staje się zapisem wewnętrznych przeżyć, emocji i pytań. Zestawienie Serenady na smyczki i Odwiecznych pieśni pozwala tę przemianę usłyszeć wyjątkowo wyraźnie.

Serenada na orkiestrę smyczkową op. 2, powstała w 1897 roku, należy do młodzieńczego okresu twórczości Karłowicza. To muzyka elegancka, przejrzysta, oparta na czteroczęściowej formie i wyraźnych elementach tanecznych. Marsz, liryczna Romance, pełen wdzięku walc i finał o żywym charakterze zachwycają lekkością i naturalnością. W tej muzyce kompozytor pokazuje swoją wrażliwość na brzmienie i formę, ale pozostaje jeszcze blisko świata zewnętrznego – świata stylu i gestu.

W Odwiecznych pieśniach op. 10 ta perspektywa zmienia się zasadniczo. Trzy części – Pieśń o wiekuistej tęsknocie, Pieśń o miłości i śmierci oraz Pieśń o wszechbycie – prowadzą w głąb doświadczeń, które powracają w całej twórczości Karłowicza: tęsknoty, miłości, poszukiwania ukojenia i sensu. Kompozytor pokazuje emocje i stany, które rozgrywają się wewnątrz człowieka. Bogata, barwna orkiestracja staje się narzędziem wyrażenia tego, co trudno nazwać wprost.

Premiera Odwiecznych pieśni 22 stycznia 1909 roku przyniosła Karłowiczowi ogromny sukces i po raz pierwszy tak wyraźnie potwierdziła jego pozycję jako jednego z najważniejszych kompozytorów swojego pokolenia. Był to moment pełnego uznania i artystycznego spełnienia, zapowiadający dalszy rozwój jego drogi twórczej. Zaledwie dwa tygodnie później, 8 lutego 1909 roku, trzydziestodwuletni kompozytor zginął pod lawiną w Tatrach.

Zestawienie tych dwóch utworów pokazuje więc nie tylko rozwój stylu, ale przede wszystkim drogę człowieka – od tego, co jeszcze zewnętrzne i ukształtowane przez formę, do tego, co najgłębsze i najbardziej osobiste.

Na początek jednak prawdziwa muzyczne gratka – opowieść, którą zna niemal każdy. Hameln opanowują szczury, a zdesperowani mieszkańcy zwracają się o pomoc do tajemniczego grajka. Ten za pomocą muzyki wyprowadza plagę z miasta, ale kiedy przychodzi czas zapłaty, mieszczanie nie dotrzymują słowa. Szczurołap wraca więc raz jeszcze – tym razem jego melodii podążają już nie szczury, lecz dzieci. Po tę mroczną legendę sięgnął Heinrich Urban w Der Rattenfänger von Hameln op. 25. Nie bez powodu właśnie ten utwór otwiera koncert poświęcony Karłowiczowi. Urban był jego nauczycielem kompozycji podczas berlińskich studiów, a sam Szczurołap pokazuje go jako twórcę zafascynowanego muzyczną narracją – możliwością opowiadania historii wyłącznie za pomocą orkiestry. Zanim więc zabrzmią dwa dzieła ucznia, usłyszymy jego mistrza i jeden ze światów, z których wyrastał późniejszy Karłowicz-symfonik.